zaterdag, augustus 20, 2016

Mirabellen



Kleine gele pruimpjes zijn het, beetje rond, soms beetje groen. Overal kom je ze nu tegen: aan de bomen, op de markt, zelfs bij de supermarkt. ‘Van de oevers van de Maas’ kopt het bord op de markt. We kopen weer een volle kilo voor vier euro. Het zijn de wat groenere, op de foto rechts onder. Ze smaken heerlijk; je kunt er vast ook jam van maken en nog veel meer (eau de vie met een heuse Appelation, en een Indication Géographique Protégée IGP naar wij begrepen). Wij peuzelen ze zo uit de hand op, of doen ze door de vruchtensalade.

Dit zijn de befaamde ‘koninginnen van Lotharingen’ oftewel reine de Lorraine, die groeien in de boomgaarden langs de Maas. Er zijn nu nog 27 dorpen met ongeveer 650 hectare boomgaard waar dit erfgoedras groeit. De Mirabelle de Lorraine is zelfs een verzameling van ondersoorten : mirabellen van Nancy, van Metz, of van Nancy-Metz. Er is een park aangelegd waar 150 verschillende pruimensoorten – waaronder al deze mirabellen – verzameld zijn tot behoud voor het nageslacht.

Er zijn al pitten van deze pruimpjes gevonden die uit de Romeinse tijd dateren in gallo-Romeinse steden in de Vogezen. De herkomst laat zich nog een beetje raden. Brachten de Romeinen deze pruim mee naar deze streken? Of kwamen ze toch later pas deze kant op?  

De gele versie lijkt meer op de kroosjes die vroeger in de buurtuin in de Bommelerwaard stond. In bijna iedere oudere tuin staat wel een boom. Ze worden niet eens meer geplukt. 
We kennen overigens in Nederland wel degelijk een erfgoedmirabel, die van Breda. Wedden dat het hof van de Nassau’s (denk René van Chalon) daar iets mee te maken heeft? En ik ben wel benieuwd hoe die dan precies smaken. Toch eens op zoek.

Labels:

woensdag, juli 06, 2016

Huttentut: terug van weggeweest



Via een FB-post van Marion Oudhoff kwam ik op het spoor van Huttentut-olie. En tot mijn vrolijke verbazing stond een flesje tussen de luxe-olietjes bij La Vie Claire, de biosuper hier in de stad. Natuurlijk kocht ik een flesje (spaarpot omgekeerd) maar ik bewaar het proeven even voor een workshop later deze maand. 

Huttentut-olie? Zo heet het natuurlijk niet in het Frans. Daar heet het chic: Huile Vierge de Cameline, daar is het woord dicht bij het Latijn gebleven: camelina sativa.
Hoezo terug van weggeweest? Huttentut behoorde in de prehistorie gewoon tot de dagelijkse gewassen, van neolithicum tot ijzertijd en nog tot  in de middeleeuwen door. Olieproducent in een tijd dat de aanvoer van olijfolie en de productie van zonnebloemolie nog niet of nauwelijks bestond.

Hoe weten we dat? De consumptie ervan is duidelijk. De maag van een Deens veenlijk – in de wandelgangen de Tollundman genaamd – bevatte zijn ‘galgenmaal’. De man moet geleefd hebben in de vierde eeuw vóór onze jaartelling, een periode die wordt aangeduid met pre-Romeinse IJzertijd. De man werd in de jaren vijftig van de vorige eeuw in een Deens veenmoeras gevonden. Ik zal jullie het plaatje besparen. Dat is dan weer wat minder smakelijk.  Dat galgenmaal bestond uit wilde en gekweekte gewassen die tot een brij waren gekookt. Nu zouden we het redelijk flauw en smakeloos vinden. Maar probeer het eens: gerst, lijnzaad, huttentut, kamille, zaden van een van de inheemse duizendknoopfamilie, en naaldaarzaden, een grasje. Een geheel veganistische maaltijd. De huttentut dook ook op bij andere vondsten. Dichter bij huis werd het op de akkers verbouwd in bijvoorbeeld de veenachtige gebieden aan onze kust, maar ook verder landinwaarts. Het was gewoon een gangbaar gewas in Noord-Europa, net als gerst en emmer, en lijnzaad.  

Wat is dat voor plant? De Camelina sativa behoort tot de Brassica-familie, kruisbloemigen dus. De plant staat ook wel bekend als vals vlas (faux flax Marjan Ippel?), dederzaad, vlasdodder of vlasdotter g De Duitse botanicus Heinrich Johann Nepomuk von Crantz gaf er in 1762 als eerste de naam Camelina aan, dat weer uit het Grieks komt. Maar wisten we maar hoe de Grieken en Romeinen dit indertijd genoemd hebben. Dat zou ons iets meer over de geschiedenis kunnen vertellen. De plant komt in het hele noordelijk halfrond in het wild voor, maar of dat al zo was, of dat er zaden verwilderd zijn? Wie het weeg mag het zeggen.
Huttentut is een één- of tweejarig gewas, dat zich met de belangstelling voor biodiesel weer in warme belangstelling van de nutsgewassentelers mag verheugen. Maar gelukkig: er zitten massa’s gezonde omega’s in, dus de mens profiteert mee.  En de bijen ook, want de gele  bloemen zitten  berstensvol nectar. 

Waar gebruikten we de olie voor? Consumptie dus, maar ook als lampolie, net als raapzaadolie.  Als iemand een akker in Nederland weet waar het gewas geteeld wordt houd ik me aanbevolen. Ik wil het wel eens zien groeien!
 

Labels: , , , , , , , , , , ,

vrijdag, juli 01, 2016

Brabant met de ogen van Boorde

Boorde beschrijft met verve - en de nodige herhalingen - de plaatsen die hij bezoekt. Ook Brabant doet hij aan tijdens zijn veelvuldige reizen. Zijn waarnemingen krijgen deels de vorm van een gedicht, deels is het proza. Ik hertaal even:

Ik ben geboren in Brabant, vrolijk en vrij
Alle naties zijn te allen tijde welkom bij mij
Ik houd geregeld markten hier
en bovenal ben ik dol op bier

In Antwerpen en in Breda zijn markten
waar de Engelse kooplui flink uitpakken
Ik heb goede steur en andere vissen
en ik houd er van om vlees op te dissen

Ik beschik over goede herbergen met vertier
en bied goede wijn en mooi Engels bier
Ik zou nog liever in een vat bier verzuipen
Dan mijn oude kloffie voor nieuwe kleding verruilen.

Brabant is een comfortabel en plezierig land, waar genoeg te eten en te drinken is. Er is genoeg graan, vlees, vis als tonijn en steur en meer. De mensen zijn godvruchtig en ze maken goede stoffen, Arras, linnen, zijde. En daarnaast huishoudelijke artikelen, serviesgoed, edelstenen en dat alles tegen een redelijke prijs.

Breda is de gegeven vertaling van Barow, dat op Baronie zou kunnen slaan. Zeker is dat echter niet.
Gezien de reizen door Gelderland, Vlaanderen, Henegouwen, Luik, Kleef en dergelijke sluit ik nog steeds niet uit dat Boorde ook in 's-Hertogenbosch is geweest. Ik lees met rode oortjes verder.....


 

Labels: , ,

donderdag, juni 30, 2016

Wat de dokter zegt!


Via een voetnoot kwam ik bij het werk van dr. Boorde terecht. Dokter wie? Boorde, aan het eind van de 15de eeuw geboren in Sussex, zijn naam wordt ook wel als Borde geschreven. Reiziger, schrijver en vooral arts. Hij studeerde in Oxford, deed nog een gooi naar een functie in de kerk maar dat beviel hem toch niet, en daarom vervolgde hij zijn studies in Orléans, Potieirs, Toulouse, Montpellier en Wittemberg. Als arts toog hij aan de slag in Rome, ondernam een pelgrimstocht naar Santiago de Compostela. Daar diepte hij een struik rabarber op. Tot dan toe onbekend in Engeland. Hij zond zaden naar OliverCromwell, twee honderdjaar later pas zou de plant op enig enthousiasme kunnen rekenen in Engeland. Na een periode in Glasgow, onderneemt Boorde maar weer eens een reisje: Rusland, Turkijke, Jeruzalem... Uiteindelijk strijkt hij neer in Montpellier. Daar gaat hij zijn ervaringen en bevindingen in boekvorm samenvoegen. In 1542 verschijnt zijn Fyrst Boke of the Introduction of Knowledge en zijn Dietary en verder ook nog wat ander werk.  Dat 'Fyrst Boke' behandelt vooral hygiëne in huis en huismiddeltjes. Het tweede is echt een gezondheidsgids.

Wat schrijft hij zo al (gelukkig allemaal online te vinden tegenwoordig)? Wijn drinken is goed voor de gezondheid, je vrolijkt er van op, je wordt er scherpzinnig van, het zuivert de lever (!!) en zorgt voor gezond rood bloed. Een gezond ontbijt bestaat uit in wijn geweekt brood, dat ook nog eens goed voor je tanden is. En natuurlijk - hoe kan het anders in die tijd - is hij dol op kruiden. Onkruid bestaat niet, ieder kruid heeft wel een functie om de mens te helpen. Omelet met kruiderij, als ik het recept van Erbolate even kort door de bocht mag samenvattten, is heel gezond vanwege de peterselie, hysop, salie, en het venkelzaad. Peterselie bestrijdt galstenen en zorgt voor een stevige plas. Ook prettig: je adem gaat er lekker van ruiken. Salie is ook al weer goed om te plassen en vrouwen raken er snel zwanger van. Hysop bestrijd de rochelhoest en is goed voor de longen en de borst. Venkelzaad zorgt dat je gezonde winden gaat laten.
Zullen we het maar op 'lekker' houden voorlopig?
Een kruidenomelet met peterselie, salie, hysop en venkelgroen, wat mij betreft aangevuld met wat zuring, is goed te pruimen. Wat de dokter zegt!

PS: eigenlijk moet je de kruiderij in melk laten trekken en het groen weggooien en dan de melk binden met de eieren. Maar ik geef er hier een moderne draai aan.

PPS: het is niet zo goed met de man afgelopen, nadat hij uiteindelijk terugkeerde naar Engeland. Tijdje in de gevangenis, op drift geraakt, huismiddeltjes verkocht op de jaarmarkten. Doet je een beetje denken aan de kwakzalvers op de schilderijen van Jheronimus Bosch!






Labels: , , , ,

maandag, mei 09, 2016

De Maaltijden van Willem van Oranje

Dinsdagavond 10 mei vertel ik in de Grote Kerk van Breda over de Maaltijden van Willem van Oranje-Nassau. Als voorproefje van de Nassaudag 2de Pinksterdag die in het teken van Eten en Drinken staat.

Weten we wat van die maaltijden af? Jazeker, dankzij de geweldige primaire bronnen in het Koninklijk Huisarchief en in het stadsarchief van Breda, dankzij archeologisch vondstenmateriaal en dankzij historische bronnen. We weten hoe vaak het Hof in Breda at, hoeveel, en wat. Ook voor het doopfeest van de kleine Maria is flink extra ingekocht in december 1553. Er staat zelfs kalkoen op tafel, een exoot uit Mexico. En er zijn natuurlijk heel veel zoetigheden.
Misschien nog leuker: de keukenbrigade! Behalve de chefkok en de dispensier maar liefst vier tweede koks, een pasteibakker, drie keukenjongens en twee manusjes van alles.

Later, wanneer prins Maurits geboren is, vinden we in de keuken ook nog Mayken, 'die gecoukt heeft voor graaf Maurits'. 
Hier de link naar de lezing. Het zou wel gezellig zijn als het hele koor van de Grote Kerk vol zat!

http://www.grotekerkbreda.nl/activiteiten/lezing-lizet-kruyff-maaltijden-willem-oranje-en-familie/
 

Labels: